Ένα μάθημα από την Pella Froz, στα Γιαννιτσά
Όταν ήμουν 23 ετών, ζήτησα από τον καθηγητή μου, κ. Ιωάννη Μπλούκα, να με βοηθήσει να κάνω τα πρώτα μου επαγγελματικά βήματα σε μία βιομηχανία τροφίμων. Εκείνος με έστειλε στην Pella Froz, στα Γιαννιτσά, την εταιρεία των κ.κ. Κωνσταντινίδη και Ρουσόπουλου.
Εκεί έζησα μία εμπειρία που, τόσα χρόνια μετά, παραμένει χαραγμένη στη μνήμη μου.
Μου είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση ο κ. Κωνσταντινίδης. Παρά την οικονομική του επιφάνεια, κυκλοφορούσε με ένα απλό λευκό Hyundai και ασχολούνταν προσωπικά με τη συλλογή των κουκουτσιών από τα βερίκοκα που επεξεργαζόταν η βιομηχανία και τα οποία έπεφταν στο πάτωμα της παραγωγής.
Η εικόνα αυτή μου είχε προκαλέσει πολύ μεγάλη απορία. Γιατί ένας άνθρωπος που διηύθυνε μία βιομηχανία και είχε οικονομική άνεση έδινε τόση σημασία σε κάτι που, εκ πρώτης όψεως, έμοιαζε με ένα απλό υπόλειμμα παραγωγής ;.
Κάποια στιγμή αποφάσισα να τον πλησιάσω. Τον πήρα αγκαζέ και του είπα:
«Κύριε Κωνσταντινίδη, έχω παρατηρήσει ότι μαζεύετε τα κουκούτσια από τα βερίκοκα. Τι τα κάνετε;»
Με πήρε μαζί του και βγήκαμε έξω από το εργοστάσιο. Εκεί αντίκρισα μία εικόνα που δύσκολα ξεχνιέται: ένα ολόκληρο βουνό από κουκούτσια βερίκοκου, απλωμένα και τοποθετημένα ώστε να στεγνώνουν.
Και τότε μου είπε ότι τα πουλούσε στην Αμερική.
Για έναν νέο άνθρωπο που μόλις ξεκινούσε την επαγγελματική του πορεία, αυτή η απάντηση ήταν ένα πραγματικό μάθημα επιχειρηματικής αντίληψης. Εκεί όπου όλοι έβλεπαν ένα υπόλειμμα της παραγωγής, εκείνος έβλεπε ένα εμπορεύσιμο προϊόν, μία αγορά στο εξωτερικό και μία πρόσθετη πηγή εσόδων για την επιχείρησή του.
Δεν γνωρίζω σήμερα τις ακριβείς ποσότητες, τις τιμές ή τις προδιαγραφές εκείνης της εμπορικής δραστηριότητας. Αυτό που έχει σημασία είναι το μάθημα που μου άφησε.
Ένα υπόλειμμα παραγωγής δεν είναι υποχρεωτικά άχρηστο. Μπορεί να αποτελέσει την πρώτη ύλη για μία νέα επιχειρηματική δραστηριότητα, αρκεί να γνωρίζουμε πώς να το αξιοποιήσουμε και σε ποια αγορά να απευθυνθούμε.
Σήμερα, έχοντας περάσει είκοσι έξι χρόνια στον χώρο της βιομηχανίας τροφίμων, θεωρώ ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ανάπτυξη της ελληνικής αγροτικής οικονομίας.
Η επιστήμη ανοίγει τον δρόμο:
Με αφορμή αυτόν τον προβληματισμό, μελέτησα το επιστημονικό υλικό της κ. Αθανασίας Γούλα, Επίκουρης Καθηγήτριας στον Τομέα Επιστήμης και Τεχνολογίας Τροφίμων του Τμήματος Γεωπονίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, σχετικά με τις δυνατότητες αξιοποίησης των αποβλήτων της βιομηχανίας τροφίμων.
Το υλικό της αναδεικνύει ένα ευρύ πεδίο εφαρμογών : ανάκτηση χρήσιμων συστατικών, παραγωγή ενέργειας, αξιοποίηση οργανικών υπολειμμάτων και ανάπτυξη προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Φλοιοί φρούτων, σπόροι, πούλπες, στέμφυλα και άλλα υπολείμματα μπορούν, με κατάλληλες τεχνολογικές διεργασίες, να αποτελέσουν πηγές πρωτεϊνών, διαιτητικών ινών, φυσικών χρωστικών, καροτενοειδών, αντιοξειδωτικών ενώσεων, ελαίων και άλλων συστατικών.
Παράλληλα, μπορούν να αξιοποιηθούν για την παραγωγή ζωοτροφών, εδαφοβελτιωτικών, pellets, βιοενέργειας και βιομηχανικών πρώτων υλών.
Η επιστημονική γνώση και οι τεχνολογικές δυνατότητες υπάρχουν. Το ζητούμενο είναι να μετατραπούν σε εφαρμόσιμες λύσεις και βιώσιμες επιχειρηματικές δραστηριότητες.
Πώς τα αγροδιατροφικά υπολείμματα μπορούν να μετατραπούν σε νέα προϊόντα
1. Ανάκτηση ελαίων, φυσικών χρωστικών και αντιοξειδωτικών:
Τα γίγαρτα σταφυλιών, οι φλοιοί ροδιού, τα υπολείμματα ντομάτας και οι σπόροι διαφόρων φρούτων μπορούν να αποτελέσουν πρώτες ύλες για την παραγωγή ελαίων, φυσικών χρωστικών, καροτενοειδών και εκχυλισμάτων πλούσιων σε πολυφαινόλες. Τα προϊόντα αυτά μπορούν, ανάλογα με τη σύσταση, την επεξεργασία και τις προδιαγραφές τους, να χρησιμοποιηθούν στη βιομηχανία τροφίμων και καλλυντικών.
2. Πηκτίνη, διαιτητικές ίνες και λειτουργικά συστατικά τροφίμων :
Οι φλοιοί εσπεριδοειδών, η πούλπα μήλου και τα υπολείμματα χυμοποίησης μπορούν να αξιοποιηθούν για την παραγωγή πηκτίνης και συστατικών πλούσιων σε διαιτητικές ίνες. Με κατάλληλη ξήρανση, άλεση, εκχύλιση και τυποποίηση, μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε αρτοσκευάσματα, ζυμαρικά, σάλτσες και άλλα τρόφιμα, εφόσον πληρούνται οι απαιτήσεις ασφάλειας και νομοθεσίας.
3. Ανάκτηση και παραγωγή πρωτεϊνών:
Το τυρόγαλο και ορισμένα φυτικά ή άλλα αγροδιατροφικά υπολείμματα μπορούν να αξιοποιηθούν για την ανάκτηση πρωτεϊνών ή την παραγωγή πρωτεϊνικής βιομάζας μέσω κατάλληλων διεργασιών. Οι πιθανές εφαρμογές περιλαμβάνουν συστατικά για τη βιομηχανία τροφίμων και πρώτες ύλες για ζωοτροφές. Η επιλογή της τεχνολογίας εξαρτάται από τη σύσταση της πρώτης ύλης και τις απαιτήσεις του τελικού προϊόντος.
4. Ζωοτροφές από κατάλληλα φυτικά υπολείμματα:
Φλοιοί εσπεριδοειδών, πούλπα και άλλα φυτικά υπολείμματα μπορούν, υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, να αξιοποιηθούν στην παραγωγή ζωοτροφών. Η ξήρανση, η άλεση και η τυποποίηση διευκολύνουν τη συντήρηση και τη μεταφορά τους. Απαραίτητη είναι η αξιολόγηση της θρεπτικής σύστασης, της ασφάλειας και της καταλληλότητας κάθε πρώτης ύλης για τη συγκεκριμένη χρήση.
5. Παραγωγή εδαφοβελτιωτικών και αξιοποίηση οργανικής ύλης:
Κατάλληλα υπολείμματα φρούτων, λαχανικών, σταφυλιών και άλλων φυτικών πρώτων υλών μπορούν να μετατραπούν, μέσω ελεγχόμενης κομποστοποίησης και άλλων κατάλληλων διεργασιών, σε οργανικά εδαφοβελτιωτικά. Τα προϊόντα αυτά μπορούν να συμβάλουν στην προσθήκη οργανικής ουσίας και στη βελτίωση των ιδιοτήτων του εδάφους. Απαιτούνται έλεγχοι της σύστασης και της ασφάλειας, καθώς και συμμόρφωση με τις ισχύουσες απαιτήσεις για τη διάθεση και τη χρήση τους.
Παράλληλα, η ιλύς από μονάδες επεξεργασίας υγρών αποβλήτων μπορεί να εξεταστεί για συγκεκριμένες εγκεκριμένες εφαρμογές, ανάλογα με την προέλευση και τα χαρακτηριστικά της.
6. Ενεργειακή αξιοποίηση και βιομηχανικές εφαρμογές:
Ορισμένα στερεά οργανικά υπολείμματα και φυτικά υλικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή pellets ή βιοενέργειας, εφόσον διαθέτουν τα κατάλληλα χαρακτηριστικά και πληρούν τις απαιτήσεις της προβλεπόμενης χρήσης. Η επιλογή της τεχνολογίας εξαρτάται από την υγρασία, τη σύσταση, τις ενεργειακές ιδιότητες και το κόστος επεξεργασίας.
Η κοινή συνισταμένη όλων αυτών των εφαρμογών είναι ότι τα παραπροϊόντα μπορούν, με την κατάλληλη τεχνολογία και τον αναγκαίο ποιοτικό έλεγχο, να αποτελέσουν πρώτη ύλη για νέες παραγωγικές δραστηριότητες. Η επιλογή κάθε επένδυσης πρέπει να βασίζεται στις διαθέσιμες ποσότητες, στο κόστος επεξεργασίας, στις απαιτήσεις της αγοράς και στην τεκμηριωμένη οικονομική και περιβαλλοντική βιωσιμότητα.
Η μεγάλη ευκαιρία για την ελληνική περιφέρεια:
Η αξιοποίηση των αγροτικών και βιομηχανικών παραπροϊόντων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως περιβαλλοντική υποχρέωση. Μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής περιφερειακής ανάπτυξης, με βάση τις πρώτες ύλες που κάθε περιοχή ήδη παράγει.
Ας φανταστούμε μία περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας με σημαντική παραγωγή ροδάκινων, βερίκοκων και άλλων φρούτων. Εκεί λειτουργούν μονάδες διαλογής, συντήρησης, κατάψυξης και μεταποίησης. Παράλληλα, παράγονται υπολείμματα τα οποία συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένες περιόδους του έτους.
Θα μπορούσε να εξεταστεί η δημιουργία μίας εξειδικευμένης μονάδας που θα συγκεντρώνει κατάλληλα παραπροϊόντα από περισσότερες επιχειρήσεις και θα τα μετατρέπει σε τυποποιημένες πρώτες ύλες για τη βιομηχανία τροφίμων, τη βιομηχανία καλλυντικών ή άλλους κλάδους. Παράλληλα, άλλα κατάλληλα οργανικά υπολείμματα θα μπορούσαν να αξιοποιούνται για την παραγωγή εδαφοβελτιωτικών ή ενεργειακών προϊόντων.
Μία τέτοια μονάδα θα μπορούσε να απασχολεί διάφορες ειδικότητες από επιστήμονες και Θα δημιουργούσε επίσης ανάγκες για μεταφορές, συντήρηση εξοπλισμού, εργαστηριακές αναλύσεις και άλλες υποστηρικτικές υπηρεσίες.
Το ίδιο μοντέλο θα μπορούσε να εξεταστεί σε περιοχές με ισχυρή οινοποιία, γαλακτοκομία ή επεξεργασία δημητριακών.
Το ζητούμενο δεν είναι να κατασκευαστεί μία μονάδα σε κάθε χωριό. Είναι να εντοπιστούν οι περιοχές όπου οι διαθέσιμες ποσότητες πρώτων υλών, η τεχνολογία, η γεωγραφική συγκέντρωση των επιχειρήσεων και η πρόσβαση στις αγορές μπορούν να στηρίξουν μία βιώσιμη επένδυση.
Έτσι, η περιφέρεια δεν θα περιορίζεται στην παραγωγή και πώληση αγροτικών προϊόντων πρώτης επεξεργασίας. Θα μπορεί να αναπτύσσει νέες δραστηριότητες μεταποίησης, παραγωγής εξειδικευμένων συστατικών, ζωοτροφών, εδαφοβελτιωτικών και βιομηχανικών υλικών.
Το σημαντικότερο είναι ότι περισσότερα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας θα μπορούν να πραγματοποιούνται κοντά στον τόπο όπου παράγονται οι πρώτες ύλες.
Τι θα μπορούσε να κάνει η Πολιτεία;
Για να αξιοποιηθεί αυτή η δυνατότητα, χρειάζεται ένα οργανωμένο σχέδιο.
Πρώτο βήμα θα ήταν η χαρτογράφηση των αγροτικών και βιομηχανικών παραπροϊόντων ανά περιφέρεια: τι παράγεται, σε ποιες ποσότητες, σε ποια εποχή, από ποιες επιχειρήσεις και με ποιο σημερινό κόστος διαχείρισης.
Δεύτερο βήμα θα ήταν η συνεργασία πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων, ώστε να επιλεγούν οι εφαρμογές που διαθέτουν πραγματικές τεχνολογικές και εμπορικές προοπτικές.
Τρίτο βήμα θα ήταν η ανάπτυξη πιλοτικών έργων και η αξιολόγησή τους με συγκεκριμένα οικονομικά και περιβαλλοντικά κριτήρια.
Τέταρτο βήμα θα ήταν η ενίσχυση συνεργασιών μεταξύ παραγωγών, συνεταιρισμών και βιομηχανιών, ώστε να εξασφαλίζονται επαρκείς ποσότητες πρώτης ύλης και σταθερή τροφοδοσία των μονάδων.
Η χρηματοδότηση θα πρέπει να συνδέεται με τεκμηριωμένη μελέτη βιωσιμότητας, πραγματική ζήτηση και σαφείς προδιαγραφές του τελικού προϊόντος.
Στόχος δεν πρέπει να είναι η επιδότηση κάθε νέας ιδέας. Στόχος πρέπει να είναι η δημιουργία επιχειρήσεων που μπορούν να σταθούν στην αγορά, να δημιουργούν εισόδημα και να διατηρούν την οικονομική δραστηριότητα στον τόπο τους.
Η επόμενη μέρα της ελληνικής περιφέρειας:
Για πολλά χρόνια, όταν μιλάμε για την ανάπτυξη της ελληνικής υπαίθρου, αναφερόμαστε κυρίως στην αύξηση της παραγωγής, στις επιδοτήσεις, στις αποζημιώσεις και στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των αγροτικών προϊόντων.
Όλα αυτά έχουν σημασία. Δεν αρκούν, όμως, από μόνα τους.
Χρειάζεται να δούμε τον αγροτικό τομέα ως βάση για τη δημιουργία νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων. Να συνδέσουμε τον αγρότη με τη βιομηχανία, την επιστήμη με την επιχειρηματικότητα και την τοπική παραγωγή με τις διεθνείς αγορές.
Η αξιοποίηση των παραπροϊόντων μπορεί να αποτελέσει έναν από τους δρόμους προς αυτή την κατεύθυνση. Δεν είναι η μοναδική λύση για την περιφέρεια, αλλά είναι μία ευκαιρία που αξίζει να εξεταστεί οργανωμένα, με επιστημονική τεκμηρίωση και επιχειρηματικό σχεδιασμό.
Αν μία περιοχή μπορεί να παράγει όχι μόνο φρούτα, αλλά και διαιτητικές ίνες, φυσικές χρωστικές, καροτενοειδή και άλλα συστατικά από τα υπολείμματα της μεταποίησής τους, τότε διευρύνει τις παραγωγικές της δυνατότητες.
Αν μία περιοχή με οινοποιητική παραγωγή μπορεί να αναπτύξει δραστηριότητες γύρω από τα στέμφυλα και τα γίγαρτα, τότε δημιουργεί νέες διεξόδους για έναν υφιστάμενο κλάδο.
Αν μία γαλακτοκομική περιοχή μπορεί να αξιοποιήσει καλύτερα το τυρόγαλο, τότε ενισχύει τη σύνδεση ανάμεσα στην πρωτογενή παραγωγή και τη βιομηχανία.
Και αν τα κατάλληλα οργανικά υπολείμματα μπορούν να μετατραπούν σε εδαφοβελτιωτικά, τότε δημιουργείται ακόμη μία γέφυρα ανάμεσα στη μεταποίηση και τη γεωργία, με δυνατότητα επιστροφής οργανικής ύλης στο έδαφος.
Αυτή είναι η λογική μιας πραγματικής περιφερειακής ανάπτυξης : να δημιουργούνται, όπου είναι βιώσιμο, περισσότερα στάδια επεξεργασίας και παραγωγής κοντά στις πηγές των πρώτων υλών.
Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας, να ενισχυθούν οι τοπικές επιχειρήσεις και να αποκτήσουν οι νεότεροι άνθρωποι περισσότερους λόγους να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στην ελληνική περιφέρεια.
Το μάθημα από εκείνο το βουνό με τα κουκούτσια:
Όταν θυμάμαι τον κ. Κωνσταντινίδη να μου δείχνει εκείνο το βουνό από κουκούτσια βερίκοκου έξω από την Pella Froz, δεν σκέφτομαι μόνο μία έξυπνη επιχειρηματική κίνηση. Σκέφτομαι μία διαφορετική νοοτροπία.
Τη νοοτροπία του ανθρώπου που δεν σταματά να εξετάζει τι μπορεί να κάνει με τους πόρους που έχει στη διάθεσή του. Που αναζητά αγορές πέρα από τα συνηθισμένα. Που δεν αντιμετωπίζει το υπόλειμμα ως το τέλος μιας παραγωγικής διαδικασίας, αλλά ως πιθανή αρχή μιας νέας.
Σήμερα, με την επιστημονική γνώση που διαθέτουμε και με τις τεχνολογίες που εξελίσσονται, έχουμε τη δυνατότητα να μεταφέρουμε αυτή τη νοοτροπία σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
Η Ελλάδα διαθέτει αγροτική παραγωγή, βιομηχανίες τροφίμων, πανεπιστήμια, επιστημονικό δυναμικό και ανθρώπους με επιχειρηματική διάθεση. Αυτό που χρειάζεται είναι να συνδέσουμε αυτά τα στοιχεία με έναν κοινό στόχο : τη δημιουργία νέων προϊόντων, επιχειρήσεων και θέσεων εργασίας μέσα από την καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.
Η περιφερειακή ανάπτυξη δεν θα προκύψει μόνο από την αύξηση της αγροτικής παραγωγής. Θα προκύψει και από την ικανότητά μας να μετατρέπουμε την παραγωγή σε γνώση, τη γνώση σε τεχνολογία, την τεχνολογία σε προϊόντα και τα προϊόντα σε βιώσιμες επιχειρήσεις.
Η επόμενη μεγάλη ευκαιρία για την ελληνική περιφέρεια μπορεί να βρίσκεται σε όσα σήμερα θεωρούμε υπολείμματα. Αρκεί να πάψουμε να τα βλέπουμε ως το τέλος μιας διαδικασίας και να αρχίσουμε να τα αντιμετωπίζουμε ως την αρχή μιας νέας παραγωγικής δραστηριότητας.
Γιατί τελικά, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να διαχειριστούμε καλύτερα τα αγροτικά μας υπολείμματα.
Είναι να δημιουργήσουμε νέες παραγωγικές δραστηριότητες στον τόπο όπου παράγονται οι πρώτες ύλες και νέες ευκαιρίες για τους ανθρώπους που θέλουν να ζήσουν και να εργαστούν στην ελληνική περιφέρεια.
