Τρία κέντρα δεδομένων της ρωσικής Yandex δέχθηκαν ουκρανικά πλήγματα μέσα σε λίγες ημέρες.
Οι εγκαταστάσεις στο Σάσοβο, στην Καλούγκα και στην περιοχή του Βλαντίμιρ βγήκαν, ολικά ή μερικά, εκτός λειτουργίας. Χιλιάδες διακομιστές και υπηρεσίες που χρησιμοποιούν καθημερινά πολίτες και επιχειρήσεις επηρεάστηκαν. Σήμερα, 14 Οκτωβρίου, οι συνέπειες αυτών των επιθέσεων εξακολουθούν να απασχολούν τη διεθνή ειδησεογραφία [Reuters] [Financial Times]. Το ενδιαφέρον, όμως, δεν σταματά στις τεχνικές βλάβες. Ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε πολιτικές απόψεις.
Λίγο μετά τα χτυπήματα καταγράφηκε απότομη πτώση της αυτοματοποιημένης κίνησης που προερχόταν από το δίκτυο της Yandex. Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι υποστήριξε ότι οι διαδικτυακές πλατφόρμες έγιναν λιγότερο εχθρικές και ότι μειώθηκαν τα ρωσικά bots [RFE/RL]. Η χρονική σύμπτωση έβαλε φωτιά στη συζήτηση. Πόσες από τις χιλιάδες αναρτήσεις που βλέπουμε καθημερινά προέρχονται άραγε από ανθρώπους και πόσες ενισχύονται τεχνητά από οργανωμένα δίκτυα;
Η δική μου σκέψη πηγαίνει αμέσως στην Παλαιστίνη. Εδώ και τρία χρόνια τα κοινωνικά δίκτυα κατακλύζονται από εικόνες, συνθήματα και πολιτικά μηνύματα για τον πόλεμο Ισραήλ και Χαμάς. Είναι όλες αυτές οι αναρτήσεις αυθόρμητες; Ή ένα μέρος της έντασής τους έχει μεγεθυνθεί σκόπιμα από ξένες υπηρεσίες, αυτοματοποιημένους λογαριασμούς και μηχανισμούς προπαγάνδας; Το ενδεχόμενο τα ρωσικά κέντρα δεδομένων να έπαιζαν κάποιον ρόλο σε αυτή τη μεγέθυνση αξίζει σοβαρή εξέταση. Δεν είναι αυθαίρετο να το διερευνήσουμε.
Υπάρχει, άλλωστε, ένα δεδομένο που προηγείται των πρόσφατων επιθέσεων. Η Ρωσία έχει ήδη εμπλακεί σε οργανωμένες διαδικτυακές επιχειρήσεις επιρροής γύρω από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Το ισραηλινό Institute for National Security Studies κατέγραψε πάνω από 2.000 λογαριασμούς στο X να προωθούν σχεδόν 3.000 συνδέσμους προς παραπλανητικά δημοσιεύματα μέσα σε μία μόνο νύχτα, τον Νοέμβριο του 2023 [INSS]. Το Institute for Strategic Dialogue εντόπισε 192 φιλοκρεμλινικές διαφημίσεις στο Facebook που αξιοποιούσαν τη σύγκρουση Ισραήλ και Χαμάς για να επηρεάσουν κοινά στη Γαλλία και τη Γερμανία [ISD]. Η αξιοποίηση του Παλαιστινιακού από τη ρωσική προπαγάνδα, επομένως, δεν είναι θεωρία.
Γιατί να ενδιαφέρεται η Μόσχα για μια σύγκρουση τόσο μακριά από τα δικά της σύνορα; Επειδή ένας πόλεμος δεν διεξάγεται μόνο με όπλα. Διεξάγεται και στις οθόνες μας. Η αδιάκοπη επανάληψη ενός συνθήματος μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι μια άποψη είναι καθολική, ότι όλοι σκέφτονται το ίδιο και ότι όποιος διαφωνεί βρίσκεται στο περιθώριο. Μια τέτοια τεχνητή εικόνα επηρεάζει τη δημόσια συζήτηση, την πολιτική επικοινωνία και, τελικά, την εμπιστοσύνη μας σε όσα διαβάζουμε.
Πριν από μία εβδομάδα συμπληρώθηκαν τρία χρόνια από τις επιθέσεις της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, με περίπου 1.200 νεκρούς και 251 ομήρους [Reuters 7/10]. Η μνήμη αυτής της τρομοκρατικής επίθεσης δεν μπορεί να σβήνει μέσα στον θόρυβο των κοινωνικών δικτύων.
Η κατάσταση γίνεται πιο σύνθετη με την τεχνητή νοημοσύνη. Τα deepfakes είναι εικόνες, βίντεο ή ηχητικά αποσπάσματα που κατασκευάζονται ή αλλοιώνονται ψηφιακά ώστε να φαίνονται αληθινά. Μπορούν να παρουσιάσουν έναν άνθρωπο να λέει κάτι που δεν είπε ποτέ ή ένα γεγονός που δεν συνέβη [UNESCO]. Στην πολιτική επικοινωνία, μία τέτοια εικόνα μπορεί να διαδοθεί σε χιλιάδες λογαριασμούς πριν προλάβει κανείς να την ελέγξει. Και πολλές φορές δεν χρειάζεται καν deepfake. Αρκεί μια αληθινή φωτογραφία με ψευδή περιγραφή ή ένα γράφημα που ερμηνεύεται όπως βολεύει τον αναγνώστη.
Για εμένα το ουσιαστικό μήνυμα των χτυπημάτων στη Yandex είναι πολιτικό, όχι τεχνικό. Μας θυμίζουν ότι πίσω από την οθόνη μπορεί να υπάρχει ολόκληρη υποδομή παραγωγής και ενίσχυσης αφηγήσεων. Όταν μια τέτοια υποδομή δέχεται πλήγμα, είναι φυσικό να αναρωτηθούμε τι άλλο επηρεάζεται πέρα από τις γνωστές υπηρεσίες της. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει στην Παλαιστίνη και να κρίνουμε δίκαια τον πόλεμο, δεν αρκεί να μετράμε πόσες φορές επαναλαμβάνεται μια άποψη. Πρέπει να ξέρουμε ποιος τη διακινεί, με ποιον σκοπό και με ποια μέσα. Γιατί το πιο επικίνδυνο ψέμα δεν είναι πάντα εκείνο που μας εξαπατά μία φορά, αλλά εκείνο που επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε αρχίζουμε να το θεωρούμε αλήθεια.
