Ο θάνατος από υπερβολική δόση της 19χρονης Μυρτώς στην Κεφαλονιά άνοιξε μια δημόσια συζήτηση για την ευθύνη: για τον θάνατό της, για τη χρήση ουσιών και για το ενδεχόμενο η εγκατάλειψη να συνέβαλε μοιραία στην έκβαση του περιστατικού.
Σκοπός του παρόντος κειμένου δεν είναι η απόδοση ευθυνών — αυτή ανήκει στη Δικαιοσύνη — αλλά η κατανόηση ενός φαινομένου που η εγκληματολογία, η κοινωνιολογία και η ψυχολογία έχουν καταγράψει επανειλημμένα, με σεβασμό στη μνήμη της κοπέλας και στο τεκμήριο αθωότητας των εμπλεκομένων.
Όλοι οι εμπλεκόμενοι, ουδενός εξαιρουμένου, είναι ενήλικοι, άρα έχουν προσωπική ευθύνη για τις πράξεις και τις αποφάσεις τους. Με βάση τα μέχρι στιγμής γνωστά στοιχεία, η κοπέλα φέρεται να έκλεισε η ίδια το ξενοδοχείο και δεν προκύπτει εξαναγκασμός στη χρήση κοκαΐνης.
Πρώτο ερώτημα: έπρεπε να εγκαταλειφθεί ένας άνθρωπος σε κατάσταση απώλειας συνείδησης; Η απάντηση είναι προφανής. Δεύτερο ερώτημα: Εγκαταλείφθηκε όντως; Ποιος κάλεσε το ΕΚΑΒ, ποιος περίμενε; Αυτά τα δύο ερωτήματα θα τα απαντήσει το δικαστήριο. Εμείς θα εξετάσουμε ένα τρίτο ερώτημα: Πόσο συνηθισμένη ή ασυνήθης είναι η εγκατάλειψη σε τέτοιες περιπτώσεις;
Τα ακριβή ποσοστά ποικίλλουν, ωστόσο οι μελέτες δείχνουν σταθερά ότι πολλοί θάνατοι από υπερδοσολογία λαμβάνουν χώρα παρουσία άλλων ανθρώπων — σε ορισμένες κατηγορίες ουσιών ακόμη και άνω του 50%. Σε αρκετές από αυτές τις περιπτώσεις, οι παρόντες καθυστερούν να καλέσουν βοήθεια ή εγκαταλείπουν τον χώρο του συμβάντος. Το φαινόμενο έχει τεκμηριωθεί διεθνώς — στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ και αλλού — και δεν αποτελεί ιδιαιτερότητα μιας συγκεκριμένης κοινωνίας.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Οι ειδικοί δεν το αποδίδουν σε μία μόνο αιτία, αλλά σε ένα συνδυασμό ψυχολογικών, κοινωνικών και νομικών παραγόντων.
Ειδικότερα:
α) Ο φόβος των νομικών συνεπειών. Αυτός είναι ένας από τους πιο συχνά αναφερόμενους λόγους. Οι άνθρωποι φοβούνται τη σύλληψη για κατοχή ή διακίνηση ναρκωτικών ή για συναφή αδικήματα. Εάν μάλιστα εμπλέκονται πολλά άτομα, τότε αυξάνεται ο φόβος να κατηγορηθούν για τον (πιθανό) θάνατο, κι έτσι ο φόβος μπορεί να υπερισχύσει των βασικών ενστίκτων για βοήθεια.
β) Πανικός και διαταραγμένη κρίση. Η ίδια η χρήση ουσιών επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων. Η κοκαΐνη και το αλκοόλ μπορούν να αυξήσουν την παρορμητικότητα, την παράνοια ή τη σύγχυση. Σε μια κρίση, οι άνθρωποι μπορεί να εισέλθουν σε κατάσταση «μάχης ή φυγής», επιλέγοντας την φυγή.
γ) Εσφαλμένη εκτίμηση της σοβαρότητας. Οι παρευρισκόμενοι συχνά δεν αναγνωρίζουν μια υπερδοσολογία και την ανάγκη για έκτακτη ιατρική παρέμβαση. Μπορεί να πιστεύουν ότι το άτομο θα το ξεπεράσει κοιμώμενο. Οι επιπλοκές που σχετίζονται με την κοκαΐνη (καρδιακή ανακοπή, εγκεφαλικό) μπορούν να επιδεινωθούν ξαφνικά, καθιστώντας την κατάσταση πιο δύσκολη να αντιμετωπισθεί.
δ) Διάχυση της ευθύνης. Όταν υπάρχουν πολλά άτομα παρόντα σε ένα ατύχημα, σ’ ένα έγκλημα, σε περιστατικό υπερδοσολογίας, σε μια πολύ δυσάρεστη κατάσταση, τότε διαχέεται η ευθύνη. Κάθε άτομο που είναι παρόν υποθέτει ότι κάποιος άλλος θα δράσει, με αποτέλεσμα να μην αναλαμβάνει κανείς πρωτοβουλία.
Η συγκεκριμένη κατάσταση ονομάζεται στην κοινωνική ψυχολογία «φαινόμενο/ σύνδρομο του θεατή» (bystander effect) και έχει παρατηρηθεί, δυστυχώς, πολλές φορές, και μελετηθεί συστηματικά με αφορμή τον βιασμό και τη δολοφονία της 28χρονης Kitty Genovese στο Κουΐνς της Νέας Υόρκης το 1964.
ε) Αυτοπροστασία και φόβος κλιμάκωσης. Εάν το περιστατικό αφορά και προμήθεια παράνομων ναρκωτικών, τα άτομα μπορεί να φοβούνται αντίποινα από τους διακινητές, εμπόρους κλπ., επειδή η αστυνομία θα ξεκινήσει έρευνα και θα υπάρξουν ενδεχομένως αποκαλύψεις. Κι έτσι, δίνουν προτεραιότητα στην προστασία του εαυτού τους έναντι της βοήθειας προς το θύμα.
Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις — ιδίως όταν ένα ευάλωτο άτομο βρίσκεται υπό την επήρεια ουσιών μαζί με περισσότερους παρόντες — μπορεί να ενεργοποιείται ένας πρόσθετος φόβος: ότι το γεγονός θα θεωρηθεί κάτι περισσότερο από «απλή» χρήση ναρκωτικών. Αν δηλ. κάποιος χάσει τις αισθήσεις του και αργότερα πεθάνει, οι περιστάσεις μπορεί να εγείρουν ερωτήματα όπως:
α) Υπήρξε δραστηριότητα χωρίς συναίνεση; β) Το άτομο εξαναγκάστηκε; το εκμεταλλεύτηκαν; γ) Υπήρξε βία ή αμέλεια; Ακόμη κι αν δεν έχει συμβεί τίποτε περαιτέρω, οι παρόντες μπορεί να ανησυχούν ότι μια αστυνομική ή δικαστική διερεύνηση θα επεκταθεί στα παραπάνω ερωτήματα. Ο συγκεκριμένος φόβος — σωστά ή λάθος — μπορεί να ωθήσει τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν τον τόπο του συμβάντος για να αποφύγουν τον έλεγχο και τις συνέπειες. Αυτό ισχύει περισσότερο σε περιβάλλοντα ανισορροπίας ισχύος — όταν, για παράδειγμα, ένα άτομο είναι υπό την επήρεια ουσιών ή εξαρτάται από άλλους για την ασφάλεια ή τη μετακίνησή του — ο φόβος νομικής έκθεσης των παρόντων μπορεί να λειτουργήσει ως επιπλέον κίνητρο φυγής αντί παρέμβασης.
Οι ειδικοί αντιμετωπίζουν τέτοια περιστατικά όχι μόνο ως ατομικές τραγωδίες ή ενδεχόμενες ποινικές υποθέσεις, αλλά και ως θανάτους που διαμορφώνονται από ευρύτερους δομικούς παράγοντες: το νομοθετικό πλαίσιο, την εκπαίδευση, την κοινωνική κουλτούρα απέναντι στις επείγουσες καταστάσεις και το επίπεδο ενημέρωσης των πολιτών.
Οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να καλέσουν βοήθεια όταν αισθάνονται νομικά προστατευμένοι και επαρκώς ενημερωμένοι. Σαφή δημόσια μηνύματα με έμφαση στο ότι όποιος καλέσει δεν θα διωχθεί, μπορούν να μειώσουν την εγκατάλειψη, ενώ η εκπαίδευση στην αναγνώριση των συμπτωμάτων υπερδοσολογίας και στην άμεση αντίδραση —από την κλήση έκτακτης ανάγκης έως την καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση— σώζει ζωές.
Η εγκατάλειψη σε τέτοιες περιπτώσεις συχνά φαίνεται σοκαριστική —και όντως είναι— αλλά οι έρευνες δείχνουν ότι συνήθως οφείλεται στον φόβο, τη σύγχυση και την διαταραγμένη σκέψη, και όχι απαραίτητα σε προμελετημένη ενέργεια. Δυστυχώς, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: κρίσιμες καθυστερήσεις στην παροχή βοήθειας, οι οποίες μπορεί να αποβούν μοιραίες.
Η υπόθεση της Κεφαλονιάς θα αξιολογηθεί από τη Δικαιοσύνη με βάση τα πραγματικά περιστατικά και τις αποδείξεις. Υπάρχει όμως και ένα ευρύτερο ερώτημα που υπερβαίνει τη συγκεκριμένη υπόθεση: γιατί, όταν ένας άνθρωπος καταρρέει μπροστά σε άλλους ανθρώπους, τόσο συχνά η φυγή υπερισχύει της βοήθειας;
